Die mistieke ervaring van Kierkegaard. Oor die bron-ervaring in spiritualiteit

Die beroemde skrywer Soren Kierkegaard (1813-1855) word as een van die groot denkers uit ons geskiedenis beskou. Hoewel hy meestal as filosoof en teoloog bekend is, word hy ook as ‘n mistikus beskou. Hierdie beroemde man het ‘n heel eenvoudige, maar ingrypende oomblik in sy lewe gehad wat hom vir die res van sy lewe sou bybly.

Toe hy 25 jaar oud was, het hy na jare se wilde plesierigheid weer in die huis gaan bly. Hy skryf op 19 Mei 1838 hierdie merkwaardige ervaring neer wat hom oorval het daardie oggend om half elf. Hy probeer dan die ervaring onder woorde bring deur die volgende inskrywing in sy dagboek:

“Daar is so iets soos ‘onbeskryflike vreugde’ wat onverklaarbaar deur ons gloei net soos wat Paulus onverwags en sonder enige rede uitgeroep het: ‘Wees bly, ek herhaal, verbly julle.’ Dit is nie ‘n vreugde oor dit of dat nie... maar dit is die siel wat jubelend met tong en mond uit die diepte van die hart uitroep. Ek verheug my oor my vreugde, deur, in, met, by, op en oor my vreugde,’ – ‘n hemelse refrein wat as te ware skielik ons ander gesing onderbreek, ‘n vreugde wat lawe, wat soos ‘n briesie verfris en afkoel, ‘n wind wat waai uit die vlaktes van Mamre na die ewige woning.”

Kierkegaard verwys hier na Paulus se opmerking oor vreugde in Fil.4:4, maar belangriker is die ommekeer en transformasie wat hierdie mistieke ervaring in sy lewe gebring het. In hierdie tyd is hy met sy pa versoen, maar hy het ook diep godsdienstig geraak. Twee maande later het hy, ongewoond vir ‘n Lutheraan, byvoorbeeld gaan bieg, waarna hy ook verder die nagmaal gebruik het. Daarmee wou hy sy mistieke ervaring afrond. Vanaf 1841 tot 1846 het hy sy merkwaardige geskrifte begin skryf wat soveel invloed vir eeue daarna sou uitoefen.

‘n Mens dink onmiddellik aan Pascal se mistieke ervaring as jy hiervan lees. Maar by Kierkegaard oorheers die vreugde. Dit is ‘n diep, vervullende vreugde wat hy nie eintlik onder woorde kan bring nie – dit is “onbeskryflik.” Daar is ook die vuur waaroor Pascal so aangrypend praat. Kierkegaard voel die vreugde soos ‘n vuur in hom gloei en sy hele wese vul. En hierdie vreugde is net daar, sommer net. Dit vloei uit sy diepeste innerlike en stroom na buite.

Ons praat in spiritualiteit oor die bron-ervaring. Dit is wanneer ‘n mens deur ‘n bepaalde oomblik oorweldig word. Niks sal weer daarna dieselfde wees nie en alles wat met jou gebeur sluit iewers aan by die bronervaring. Kierkegaard, die Lutheraan uit Denemarke, die diep denker, die groot filosoof, die veelgelese teoloog, se woorde is hier min. Dit het alles begin op die oomblik toe hy gevul is met ‘n vreugde wat hom so deurgloei het dat hy eintlik maar net nog kon sing van blydskap. Dit is die bron van nuwe lewe.

Die Gees spreek deur die Woord: oor Spiritualiteit en Gereformeerde Spiritualiteit

Spiritualiteit, kom ek agter, is in meer as een opsig vir mense ‘n vreemde woord. Hulle vind dit vreemd. Dit is ook 'n nuwe woord wat eers in die afgelope paar jaar na vore gekom het om oor die geloofservaring te praat. En soos met alle vreemde woorde lok dit nogal misverstand of negatiewe gevoelens opl. Ek lees juis gister in 'n kerkkoerant 'n totaal verwarde opvatting van spiritualiteit as so 'n vae gevoel van "geestelikheid." Ek hoor selfs dat mense meer as normaalweg sukkel om die woord uit te spreek.

En tog is dit eintlik ‘n heel bekende woord as ‘n mens dit verbind met die Engelse “Spirit.” Dan het spiritualiteit te doen met ‘n geestelike lewenswyse, or ‘n lewe in ooreenstemming met die Heilige Gees of onder die leiding van die Gees. "Heiligmaking" sou iets van die betekenis na vore bring. ‘n Woord soos “hermeneutiek” wat in elke teoloog of predikant se woordeskat voorkom, word dan spirituele hermeneutiek – of uitlegkunde wat ‘n geestelike karakter het.

Daar is onder verstarde denkers nogal ‘n vooroordeel teenoor “spiritualiteit” want hulle verwar dit heel verkeerdelik selfs nog met “spiritisme” as iets wat te doen het met oproep van geeste. Spiritualiteit het niks daarmee te doen nie. Of hulle dink Spiritualiteit is ‘n Geesdrywery en dit het te doen met bonatuurlike, emosionele opsweping van gevoelens. Spiritualiteit het ook nie hiermee te doen nie. Nog ander dink Spiritualiteit as ‘n lewe na die Gees kan ‘n klomp skynheiligheid tot gevolg hê, want dan val die klem op die mens se geloofsprestasies en is daar ‘n uitstellery van die mens se goeie werke.

Onder mense uit ‘n gereformeerde tradisie is daar ‘n sekere manier van geloofservaring wat al lank gevestig is. Dit sluit in om elke dag in die oggend en/of in die aand Bybel te lees en te bid. Dit is ‘n mens se persoonlike geloofslewe waarop daar groot klem gelê word. Maar ook baie kenmerkend van ‘n Gereformeerde Spiritualiteit is om saam as familie “boeke te vat.” En in vroeëre tye het mense hul vroomheid heel konkreet uitgedruk deur te kniel by die bed of by die etenstafel. Dit is tipiese kenmerke van Gereformeerde Spiritualiteit - 'n "vroom" mens leef op so 'n "vroom" manier. Nog ‘n belangrike vorm van Spiritualiteit is die bywoning van erediense op ‘n Sondag waar die preek as uitleg van God se Woord ‘n groot rol speel. Iemand wat nie kerk toe gaan nie, word as “kerklos” of “onverskillig” beskou. ‘n Gereformeerde vroomheid sal kerkgang hoog op die lys van vroomheidspraktyke stel.


Daar is nog ander vorme van Gereformeerde Spiritualiteit. Wat so interessant is, is dat die vorme wat hierbo genoem is, almal fokus op die “Woord van God.” In die hart van Gereformeerde Spiritualiteit staan die klem op die Bybel as God se woord aan gelowiges. Die Gees werk deur die Woord en nie op allerhande ongekontroleerde maniere nie. Daar is nie ‘n direkte, ekstatiese ervaring naas die Woord nie.


Hirdie is net enkele opmerkings oor 'n kern-aspek van Gereformeerde Spiritualiteit en oor Spiritualiteit as die omvormende verhouding van God met die mens. Dit is 'n wonderlike woord wat wys op een van die diepste dimensies van ons aardse bestaan.